Ο μύθος της Πανδώρας

Το παρόν Άρθρο αποτελεί μέρος ομάδας Άρθρων και συντάχθηκε με βάση το σκεπτικό που παρατίθεται στο εισαγωγικό κείμενο που φέρει τον τίτλο

Ήπειρος – Μυθολογία, Ιστορία

ΠΡΟΟΙΜΙΟ

 Σύμφωνα με την «Θεογονία» του Ησιόδου ο Ιαπετός ήταν ένα από τα παιδιά που απέκτησε η Γη «όταν με τον Ουρανό πλάγιασε». Ο Ιαπετός πήρε για  γυναίκα του την κόρη του Ωκεανού Κλυμένη, με την οποία απέκτησε τέσσερις γιούς: τον ατρόμητο Άτλαντα, τον φαντασμένο Μενοίτιο, τον ευφυή Προμηθέα και τον Επιμηθέα.

Άτλας και Προμηθέας

346 Άτλας - Προμηθέας

(Λακωνική κύλικα, περίπου 550 π.χ., Ρώμη, Musei Vaticani)

Ο Δίας τιμώρησε σκληρά τα παιδιά του Ιαπετού για την συμμετοχή τους στην Τιτανομαχία. Τον ασεβή Μενοίτιο τον γκρέμισε στα Τάρταρα. Τον Άτλαντα να έστειλε στα πέρατα της γης, εκεί που οι Εσπερίδες φυλούσαν τα χρυσά μήλα, μπροστά στο σπίτι της Νύχτας και  στα σύνορα του Χάους και τον καταδίκασε να  στηρίζει αιώνια τον Ουρανό, με το κεφάλι, τους ώμους και τα χέρια του. Τον Προμηθέα τον αλυσόδεσε στον Καύκασο. Δεν γνωρίζουμε την ποινή που επέβαλε ο Δίας στον Επιμηθέα μιας και ο Ησίοδος δεν μας δίνει καμμία πληροφορία επ’ αυτού.

Ο Προμηθέας ήταν ο μόνος που αντιτάχθηκε στην απόφαση του Δία – μετά την Τιτανομαχία –  να αδιαφορήσει για τους ανθρώπους. Όταν ο Προμηθέας εξαπάτησε τον Πατέρα των θεών και έκλεψε για χάρη των ανθρώπων τη φωτιά, τότε ο Δίας θύμωσε πολύ και αποφάσισε την δημιουργία της Πανδώρας για να την δώσει στους ανθρώπους σαν ένα κακό, μεγαλύτερο από το καλό που τους χάρισε ο Προμηθέας.

Σάτυροι με δάδες και ο Προμηθέας κρατώντας το νάρθηκα με τη φωτιά

349 Προμηθέας - Σάτυροι

(Ερυθρόμορφος κρατήρας. 420-410 π.χ., Οξφόρδη,Ashmolean Museum)

 

Ο μύθος της Πανδώρας αναφέρεται και στα δύο έργα που αποδίδονται στον Ησίοδο: στην Θεογονία (535 – 612) και στα Έργα και Ημέραι (42 – 105) Στη  Θεογονία η γυναίκα είναι, αυτή καθ΄ εαυτή, η μεγίστη συμφορά για την ανθρωπότητα, ενώ στα Έργα η γυναίκα απλά εκπωματίζει τον πίθο απ’ τον οποίο ξεπετάγονται όλα τα κακά.  Η αντίληψη αυτή αντικατοπτρίζει από τη μια μεριά την πανάρχαια αντίληψη των λαών, ότι δηλαδή όλα τα κακά της ανθρωπότητας προήλθαν από τη γυναίκα και από την άλλη μεριά απεικονίζει την τραγική θέση της γυναίκας κατά την εποχή του Ησιόδου και για πολλούς αιώνες μετά, σε όλη την Ελλάδα, εκτός από μερικά μέρη όπως η Σπάρτη και η Λέσβος. Την αντίληψη αυτή, καθώς και την αντίληψη ότι πρώτα δημιουργήθηκε ο άντρας και μετά η γυναίκα, την συναντάμε και σε μυθολογίες άλλων λαών, την επικράτηση της δε μπορούμε να την ανάγουμε στην εποχή κατά την οποία η πατριαρχική κοινωνία (χαλκούν γένος κατά την ελληνική μυθολογία) αντικατέστησε την μητριαρχική (αργυρούν γένος)

  

Ο μύθος της Πανδώρας

(Ησιόδου  «Έργα και Ημέραι», στίχοι: 42-105)

 

Κρύψαν από τους ανθρώπους κι έχουν οι θεοί το βιος

αλλιώς μια και μόνη μέρα θα μπορούσες να εργαστείς

και για ένα χρόνο να ’χεις, κι άεργος να ήσουνα.

Ταχιά τότε το τιμόνι στην καπνιά θ’ απόθετες,

του καματερού, της μούλας στα κομμάτια κι η δουλειά.

Αλλά το ‘κρυψε ο Δίας, χόλιασε στα φρένα του,

ο πανούργος Προμηθέας που τον εξαπάτησε(1).

Και γι’ αυτό για τους ανθρώπους σκέφτηκε κακά φρικτά,

κι έτσι τη φωτιά τους πήρε. Μα ο γιός του Ιαπετού

για τον άνθρωπο την κλέβει από το Δία το σοφό

μέσα σε καλάμι κούφιο κι από το θεό κρυφά.

Και ο νεφεληγερέτης χολιασμένος είπε του:

«Γιέ του Ιαπετού, που ξέρεις όλα τα τεχνάσματα,

χαίρεσαι που μου ‘χεις κλάψει τη φωτιά, γελώντας με,

πάθημα για σένα μέγα και για τους μελλούμενους,

Γιατί εγώ σ’ αυτούς θα δώσω συφορά για τη φωτιά,

Και μ’ αυτή θα φχαριστιούνται συμφορά αγκαλιάζοντας.

Έτσι μίλησε, γελώντας, ο πατέρας των θεών.

Και τον Ήφαιστο προστάζει γρήγορα τον ξακουστό

χώμα με νερό να σμίξει(2), να του βάλει και λαλιά

κι αντοχή και νάχει όψη σαν θεάς αθάνατης,

αξιαγάπητη παρθένας ομορφιά. Κι η Αθηνά

έργα να τη δασκαλέψει, να υφαίνει πλουμιστά

κι η Αφροδίτη να της χύσει χάρι στο κεφάλι της

και σφοδρό πόθο και σκέψη που να τρώει το κορμί.

Και νου σκύλας να της βάλει κι ένα τρόπο ύπουλο

Πρόσταξε τον Αργοκτόνο, τον μαντατοφόρο Ερμή.

Έτσι μίλησε, κι εκείνοι άκουσαν το βασιλιά.

Παρευθύς από το χώμα έπλασε ο Ήφαιστος

Κάτι με παρθένα όμοιο για του Δία τη βουλή.

Έζωσε και στόλισε το η γλαυκώπιδ’ Αθηνά

Και οι Χάριτες τριγύρω και η δέσποινα Πειθώ

Έθεσαν χρυσά γιορντάνια και την εστεφάνωσαν

Οι καλλίκομες οι Ώρες με ανθούς εαρινούς,

το διάκοσμο στο σώμα η Παλλάδα εφάρμοσε.

Κι ο πιστός ο Αργοκτόνος μες στα στήθη της λοιπόν

ψέματα και λόγια πλάνα κι έναν τρόπο ύπουλο

έφτιαξε κατά του Δία τη Βουλή. Μα και φωνή

των θεών έβαλε ο κήρυξ, κι έτσι τη γυναίκα αυτή

την ονόμασε Πανδώρα, γιατί δώρα δώρισαν

οι θεοί όλοι, για τους άνδρες συμφορά τους δύστυχους.

Κι αφού δα το μέγα δόλο κι άφταστο τον τέλειωσε,

στον Επιμηθέα(3) στέλνει ο πατέρας τον Ερμή,

δώρο, των θεών, να πάει, τον ταχύ τον άγγελο.

Κι ο Επιμηθέας δεν σκέφθη ο Προμηθέας που ‘χε πει

δώρο απ’ τον Ολύμπιο Δία πως ποτέ να μη δεχτεί

μα ξοπίσω να το στέλνει, στους θνητούς κακό μη βγεί.

Κι αφού δέχτηκε κι εκράτει το κακό, κατάλαβε.

Πριν στη γην επάνω ζούσαν των ανθρώπων οι φυλές

δίχως τα κακά του κόσμου και τον πόνο το σκληρό,

δίχως τις βαριές αρρώστιες, που θανάτους δίνουνε.

Μα η γυναίκα απ’ το πιθάρι(4) πήρε με τα χέρια της

το καπάκι και σκορπώντας έγνοιες έφερε βαριές.

Μόνη αυτού πια η Ελπίδα μες  στ’ αράγιστο καυκί,

Μπρος στου πιθαριού τα χείλη έμεινε, δεν πέταξε,

Γιατί πρώτα το καπάκι στο πιθάρι έβαλε.

Αλλά όμως μύρια πάθη στους ανθρώπους σκόρπισαν

Κι είν’ η γη κακό γιομάτη, κι είν’ γιομάτη η θάλασσα

Και αρρώστιες(5) στους ανθρώπους την ημέρα ή τη νυχτιά

Μόνες έρχονται και φέρνουν τα κακά για τους θνητούς

Σιωπηλά, γιατί τους πήρε ο σοφός Δίας τη φωνή.

Έτσι δεν μπορείς του Δία να ξεφύγεις τη βουλή.

  • Το ποια υπήρξε η απάτη το μαθαίνουμε από τη «Θεογονία (535-560)». Όταν, μετά την Τιτανομαχία, οι θεοί και οι άνθρωποι μαζεύτηκαν στην Μηκώνη (την μετέπειτα Σικυώνα) για να κανονίσουν τα δικαιώματα του καθενός, ο Προμηθέας έβαλε στο μυαλό του να ξεγελάσει τον Δία. Έσφαξε ένα βόδι και παραπλάνησε τον πατέρα των θεών, κάνοντας τον να επιλέξει το ασκί με το λίπος και τα κόκαλα, αντί για το ασκί με το κρέας. Και από τότε καθιερώθηκε η συνήθεια να τρώνε οι άνθρωποι τα ψαχνά από τα ζώα της θυσίας και να καίνε τα λίπη και τα κόκαλα για προσφορά στους θεούς.

  • Η δημώδης αντίληψη περί δημιουργίας του ανθρώπου από χώμα και νερό εισήλθε στη φιλοσοφία και κατά τον Ξενοκράτη: πάντες γὰρ γαίης τε καὶ ὕδατος ἐκγενόμεσθα. Η ιδέα αυτή του Ησιόδου απαντάται και στην Ιλιάδα, υπό την εικόνα όμως της αποσυνθέσεως σ’ αυτά τα στοιχεία, Ο Μενέλαος απευθυνόμενος στους Αχαιούς που δειλιάζουν να απαντήσουν στην πρόκληση του Έκτορα τους λέει: ἀλλ’ ὑμεῖς μὲν πάντες ὕδωρ καὶ γαῖα γένοισθε ἥμενοι αὖθι ἕκαστοι ἀκήριοι ἀκλεὲς αὔτως.

  • Η ετυμολογία του ονόματος Προμηθεύς και του προμανθάνω, έδωσε τη γένεση εις τον Επιμηθέα. Ο Προμηθεύς είναι ο έχω πρόνοια, ενώ ο Επιμηθεύς είναι ο οψίνους αδελφός του, αυτός που σκέφτεται μετά την πράξη

  • Ο πίθος της Πανδώρας, κατά την άποψη ορισμένων, είναι το γεμάτο με κακά πιθάρι που ο Προμηθέας παρέδωσε κλειστό στον Επιμηθέα, με την παραγγελία να μη δεχθεί την Πανδώρα (Πρόκλος, σχολ. 89). Κατ’ άλλους είναι ένα πιθάρι γεμάτο αγαθά που είχε δώσει ο Δίας στους ανθρώπους που τα νέμονταν, μέχρις ότου, λόγω της αστοχίας της Πανδώρας, απελευθερώθηκαν και επάστρεψαν στον Όλυμπο (Βάβριος, Μυθ. 58). Από το γεγονός ότι παρέμεινε στο πιθάρι η Ελπίς, η οποία είναι αγαθό και όχι κακό, συνάγεται ότι ο Ησίοδος γνώριζε την δεύτερη εκδοχή.

  • Οι ασθένειες και τα λοιπά κακά δεν φαίνεται, κατά τον ποιητή, να προήλθαν από την αστοχία της Πανδώρας, διότι συνέπεια αυτής ήταν να χάσουν οι άνθρωποι τα αγαθά. Συνάγεται λοιπόν ότι τα κακά παρεισέφρησαν μετά από το πρώτο τέχνασμα του Προμηθέα στη Μηκώνη διότι: ἀνθρώποισιν ἐμήσατο κήδεα λυγρά (στίχος 49) το οποίο φαίνεται να είναι ανεξάρτητο από το: κρύψε δὲ πῦρ.

Ο Δίας, ο Ερμής, ο Επιμηθέας και η Πανδώρα

347 Πανδώρα 1

(Ερυθρόμορφος κρατήρας. 450 π.χ., Οξφόρδη,Ashmolean Museum)

 

Ο ελληνικός μύθος της Πανδώρας με θέμα τη δημιουργία του ανθρώπου είναι συγγενής όχι μόνον προς τον αντίστοιχο των Ιουδαίων αλλά και άλλων αρχαίων λαών. Στους Αιγύπτιους ο θεός Χούμ, ο κύριος των γενεσιουργών δυνάμεων «έπλασε τους ανθρώπους πάνω στον κεραμευτικό τροχό». Στους Βαβυλώνιους οι ανθρωποπλάστες θεοί Μαρδούκ και Εά σφάζουν κάποιο θεό, παίρνουν το αίμα του, το ανακατεύουν με χώμα, το ζυμώνουν και πλάθουν τον άνθρωπο που έτσι  «μετέχει της θείας μοίρας».

Η παραλλαγή του Ησιόδου, αν και η αρχαιότερη που κατέχουμε, δεν έχει διασώσει το αρχικό νόημα του μύθου. Ο αγρότης ποιητής, με βάση λαϊκές ιστορίες για την πονηριά της γυναίκας και τις ολέθριες συνέπειες της, μισογύνης και οπαδός του γνωστού δόγματος εκ γυναικός ερρύη τα φαύλα, οικοδομεί την ακραία απαισιόδοξη «φιλοσοφία» για την καταγωγή του κακού. Έτσι περιορίζει το θέμα του μύθου στη δημιουργία της γυναίκας και διαστρέφει το νόημα του, καθώς προσδένει το μύθο της δημιουργίας του ανθρώπου στον μύθο της αναμέτρησης του Προμηθέα με το Δία και, με άκρατη θρησκοληψία, επικαλείται σχετικά θεολογικά διδάγματα για θεία οργή και τιμωρία.

Η μυθοπλασία της δημιουργίας του ανθρώπου από τη γη, στη βάση της κεραμικής και με συντελεστή τη φωτιά, φάνηκε πρόσφορη για να αναπτυχθούν δύο διαμετρικά αντίθετες θεωρίες του πολιτισμού: Η μία αισιόδοξη, τη βλέπουμε στην σοφιστική ερμηνεία του μύθου, αναγνωρίζει στη φωτιά τη «θεία δωρεά» και τη «θεία δύναμη», το πρώτο όπλο του ανθρώπου και τον πρώτο παράγοντα πολιτισμού. Η άλλη απαισιόδοξη εκπροσωπούμενη από πολλούς, από τον Ησίοδο ως τους κυνικούς, βλέπει στη φωτιά και στη χρήση της την αρχή κάθε κακού, «θεού οργή» και «θεία τιμωρία» και πηγή δυστυχίας για το ανθρώπινο γένος.

ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ

 Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του μύθου της Πανδώρας εστιάζεται στα εξής:

  • Ο μύθος της Πανδώρας, αποτελεί την (αρχαιο)ελληνική εκδοχή περί «δημιουργίας του ανθρώπου» από τους θεούς

  • Η Πανδώρα γέννησε με τον Προμηθέα τον Δευκαλίωνα και με τον Επιμηθέα την Πύρρα, από τους οποίους ξεκινά το γενεαλογικό δέντρο των Ελλήνων. .

Βιβλιογραφία

 

  • «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ – ΤΟΜΟΣ 2 – ΟΙ ΘΕΟΙ» (ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ – ΣΥΝΤΑΚΤΕΣ: Ι. Θ. ΚΑΚΡΙΔΗΣ, Σ.Ν. ΡΟΥΣΣΟΣ, ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΜΑΡΕΤΑ, ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Δ. ΣΚΙΑΔΑΣ και Ν. ΠΑΠΑΧΑΤΖΗΣ)

  • «ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝΗσίοδος» (Εκδόσεις Δαίδαλος – Επιμέλεια: ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Εισαγωγή – Μετάφραση – Σχόλια: ΠΑΝΑΓΗΣ ΛΕΚΑΤΣΑΣ – 1η ΈΚΔΟΣΗ 1941)

  • «ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΠΑΙΔΕΙΑ – ΠΑΥΛΟΥ ΔΡΑΝΔΑΚΗ» (Εκδόσεις: “Φοίνιξ Ε.Π.Ε.” Δεύτερη Έκδοση)

Σημείωση: Το παρόν Άρθρο συντάχθηκε με τήρηση όλων των κανόνων δεοντολογίας και με βάση τα όσα αναφέρονται (στοιχεία, πληροφορίες, σχόλια κ.λ.π.) στις πηγές που αναγράφονται στο τέλος του κειμένου (Βιβλιογραφία).