Αλή Πασάς, από λήσταρχος ηγεμόνας

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Ι. ΠΑΠΑΣΤΑΥΡΟΣ

Αλή Πασάς

από λήσταρχος ηγεμόνας

  ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

ΑΠΟ ΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

O Ουίνστων Τσώρτσιλ είχε πει ότι «…η Ιστορία θα είναι καλή μαζί μου, γιατί θα την γράψω ο ίδιος…». Πράγματι ο άγγλος πολιτικός έγραψε την ‘‘Ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου’’, όπου παρουσίασε τα πράγματα όπως αυτός ήθελε, αθωώνοντας τον εαυτό του για την γενοκτονία, κατά τον βομβαρδισμό της Δρέσδης – 30.000 άμαχοι νεκροί – που έγινε χωρίς λόγο, αφού πλέον ο πόλεμος είχε ουσιαστικά τελειώσει. Το 1953 στον ‘‘πατέρα της νίκης’’ η Ακαδημία της Σουηδίας απένειμε το Βραβείο Νόμπελ της λογοτεχνίας (!) επιβεβαιώνοντας την ρήση «…η Ιστορία γράφεται από τους νικητές ».

Ο Αλής Τεπελενλής, ο Πασάς των Ιωαννίνων, ο επονομαζόμενος Λέοντας της Ηπείρου, δεν μπόρεσε να κάνει το ίδιο, γιατί ούτε με το μέρος των νικητών ήταν, ούτε η μοίρα του έδωσε αυτή την ευκαιρία. Το ρόλο του αποτιμητή της πορείας και της δράσης του ανέλαβαν άλλοι. Έτσι προέκυψε πλήθος βιογραφιών του, τόσο από έλληνες, όσο και – κυρίως – από ξένους. Οι περισσότερες από αυτές είναι κατακριτικές και ελάχιστες επαινετικές, ή – έστω – αμερόληπτες. Ουσιαστικά πρόκειται για συναισθηματικού τύπου ψευτοαφηγήσεις που επικεντρώνονται σε διανθισμένες περιγραφές και – αμφίβολης εγκυρότητας – επισημάνσεις των «σκοτεινών» πλευρών της ζωής του. Αυτό που έχουν παράγει οι περισσότεροι από τους βιογράφους του αποτελεί οτιδήποτε άλλο εκτός από αξιόπιστη και εμπεριστατωμένη ιστοριογραφία.

Για το θέμα αυτό η αμερικανίδα συγγραφέας και βιογράφος του Αλή Πασά, Κάθριν – Ελίζαμπεθ Φλέμινγκ, επισημαίνει στο έργο της ‘‘Αλή Πασάς, ο Μουσουλμάνος Βοναπάρτης’’ (εκδ. Οδυσσέας, μετάφρ. Βασίλης Κουρής, Αθήνα 2000) ότι: «…γενικώς τα σχετικά με τον Α.Π. κείμενα είναι εμφανώς απογυμνωμένα από κάθε σοβαρή προσπάθεια να αντιμετωπιστεί σαν κάποιος που συμμετείχε σε ένα ευρύτερων διαστάσεων ιστορικό δράμα, από εκείνο το οποίο παρουσιαζόταν αποκλειστικά – και όχι μόνο – στις ανατολίτικου ύψους φαντασιώσεις της Δύσης, […] μιας Δύσης που διψούσε για αιμοσταγείς περιγραφές βασανιστηρίων, γαργαλιστικά στιγμιότυπα σεξουαλικής υφής, φανταστικές θηριωδίες και ανύπαρκτες συνωμοσίες. […] Όλα αυτά φανερώνουν την απουσία μιας σοβαρής, συστηματικής και σε βάθος θεώρησης της πολιτικής πλευράς του Πασά των Ιωαννίνων και Ηγεμόνα της Ηπείρου».

Όλοι οι βιογράφοι του Αλή Πασά στηρίχτηκαν – κατά βάση – στα οδοιπορικά των ξένων περιηγητών που έζησαν στα Γιάννενα, για λίγο ή πολύ, την πρώτη εικοσαετία του 19ου αιώνα, όπως των Henry Holland, Ibrahim Manzour, William Martin Leake, Thomas Smart Hughes, Guillaume de Vaundoncourt, και κατά κύριο λόγο του François Pouqueville, ο οποίος υπηρέτησε στην αυλή του Αλή Πασά επί δέκα ολόκληρα χρόνια (1805-1815) ως Γενικός Πρόξενος της Γαλλίας στα Γιάννενα. Αυτός είναι και η αιτία της αρνητικής εικόνας που δημιουργήθηκε για τον Α.Π. στη συνέχεια. Θέλοντας να τον εκδικηθεί για την αποτυχία του ως διπλωματικού αντιπροσώπου της βοναπαρτικής Γαλλίας, τον σκιαγραφεί μέσα από τις σελίδες των έργων του με τα μελανότερα χρώματα. Δεν έμεινε ελάττωμα, αδυναμία, αγριότητα, πάθος ή βαρβαρότητα, που να μην του αποδώσει ο γάλλος πρόξενος, που δεν ήταν καν ιστορικός, αλλά γιατρός! Στον Pouqueville βασίστηκαν όλοι οι μεταγενέστεροι.

Όλοι όσοι ασχολήθηκαν με τον Αλή Πασά τον είδαν ο καθένας από τη δική του οπτική γωνία. Ο Pouqueville, ο Αραβαντινός και ο Ράμφος στάθηκαν μόνο στα αρνητικά του. Ο Γ. Βαβαρέτος, ο Ι. Λυμπερόπουλος και ο μητροπολίτης Αθηναγόρας μόνον στα θετικά του. Ο ιστορικός Γιώργος Σιορόκας επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στην διπλωματία του Α.Π. και ο Δημήτριος Πατσέλης στην οικονομική του δραστηριότητα, ενώ ο Αλέξανδρος Δουμάς και οι λοιποί λογοτέχνες τον παρουσίασαν σαν μυθιστορηματικό πρόσωπο. Εγώ προσπάθησα να δω τον Πασά των Ιωαννίνων «έτσι κι’ αλλιώς κι’ αλλιώτικα». Με τα καλά και τα στραβά του, με τα σοβαρά και τα φαιδρά του, με τα μεγάλα του και τα μικρά του. Μέσα από αυτές τις αντιφατικότητες σχημάτισα την προσωπική μου άποψη για τον ‘‘Λέοντα της Ηπείρου’’. Με τα στοιχεία που παραθέτω πιθανόν να βοηθηθεί ο αναγνώστης να σχηματίσει τη δική του γνώμη, η οποία δεν είναι απαραίτητο να ταυτίζεται μεη τ δική μου.

Τι ήταν όμως τελικά ο Αλή Πασάς; Νέρων, Καλιγούλας και «…ειδεχθές προϊόν του Άδη», ή φωτισμένος ηγεμόνας και πολιτικός αναμορφωτής; Ανελέητος τύραννος ή δίκαιος και προοδευτικός κυβερνήτης; Πρωτοπόρος ηγέτης ενός αναδυόμενου έθνους, ή απλώς ένας κοινός αλβανός μουσουλμάνος πασάς στα χρόνια της αποδιοργάνωσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας; Άξεστος καθυστερημένος λήσταρχος, ή διορατικός και επιδέξιος διεθνούς εμβέλειας διπλωμάτης; Ποιά από όλα αυτά χαρακτηρίζουν το Βεζύρη των Ιωαννίνων;

«Ίσως όλα μαζί και άλλα πολλά ακόμη», γράφει ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «…αφού πρόκειται για μια ιστορική προσωπικότητα, που σημάδεψε με χίλιους τρόπους την ιστορία της οθωμανικής αυτοκρατορίας, την ιστορία των ελλήνων u954 και της σύγχρονης Ελλάδας, την ιστορία των αλβανών και της κατοπινής Αλβανίας, και – τέλος και για πάντα – την ιστορία της ευρύτερης Ηπείρου και – κυρίως – των κατοίκων της».

Η πολυτάραχη ζωή του Α.Π. είναι από μόνη της ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα. Τα έχει όλα: μεγαλείο και παρακμή, πολέμους και ειρηνικά έργα, μεγαλοσύνη και μικροπρέπεια, λεηλασίες και αγαθοεργίες, έρωτες και ίντριγκες, αντρειοσύνη και μικροψυχία. Ο ίδιος ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της αντιφατικότητας: πανέξυπνος αλλά και απλοϊκός, δίκαιος αλλά και ιδιοτελής, φιλάργυρος αλλά και γαλαντόμος, ατρόμητος στη μάχη αλλά και δειλός απέναντι στις βροντές και τις αστραπές, ύπουλος αλλά και μπεσαλής,

μουσουλμάνος στο θρήσκευμα αλλά και κτήτορας δεκάδων χριστιανικών εκκλησιών, ακόλαστος αλλά και άτεγκτος σε θέματα δημόσιας ηθικής, έζησε δόξες και θριάμβους αλλά γνώρισε και μια πτώση εκκωφαντική.

Ας έρθουμε όμως στο βιβλίο που κρατά ο αναγνώστης στα χέρια του. Πρόθεσή μου δεν ήταν να γράψω μια τυπική βιογραφία του Α.Π., αλλά να συνθέσω ένα μωσαϊκό από τη ζωή και τη δράση του – κυρίως τη λιγότερο γνωστή. Έδωσα στο έργο μου σπονδυλωτή μορφή, ώστε το καθένα από τα δεκαεφτά κεφάλαιά του να μπορεί να διαβαστεί αυτοτελώς, χωρίς ο αναγνώστης να χρειάζεται να το συνδέσει με τα προηγούμενα. Το ίδιο ισχύει και για τα επί μέρους κείμενα τα οποία επεξηγούν τις εικόνες και αποτελούν αυτόνομα μικρά χρονικά. Το πόνημά μου δεν είναι ιστορικό μυθιστόρημα, αφού όλα όσα περιλαμβάνει – ακόμη και οι διάλογοι – προέρχονται από πρωτογενείς πηγές, και μαρτυρίες, οι οποίες κατά κανόνα αναφέρονται σχολαστικά.

Το βιβλίο αυτό θα μπορούσε, ίσως, να χαρακτηριστεί διασταλτικά και ως ‘‘αληπασάδικη πινακοθήκη’’, ή ‘‘ο Αλή Πασάς στην Τέχνη’’ δεδομένου ότι στο περιεχόμενό του κυριαρχεί – άμεσα ή έμμεσα – η εικαστική πλευρά του Αλή Πασά, ο οποίος μαζί με τον Μάρκο Μπότσαρη, είναι τα πιο πολυζωγραφισμένα, ελληνικού ενδιαφέροντος, πρόσωπα του 19ου αιώνα. Πόσες είναι ακριβώς οι κάθε είδους απεικονίσεις του δεν είμαι σε θέση να απαντήσω, ούτε νομίζω μπορεί κανείς άλλος να το κάνει υπεύθυνα. Τη μορφή του Α.Π. και σκηνές από τη ζωή του συναντάμε όπου μπορεί να φανταστεί κανείς: σε ελαιογραφίες διάσημων ζωγράφων και σε απλοϊκά ιχνογραφήματα λαϊκών καλλιτεχνών, σε κεντήματα και τραπουλόχαρτα, σε ξυλόγλυπτα και πορσελάνες, σε χαλιά και κουτιά καπνού, σε κοσμήματα και αφίσες. Επιχείρησα το συστηματικό εντοπισμό, κατάταξη και παρουσίαση όλων αυτών, κάτι που νομίζω ότι γίνεται για πρώτη φορά. Θέλω να πιστεύω ότι λίγες από τις απεικονίσεις του Α.Π. ή των κοντινών του προσώπων μου έχουν ξεφύγει.

Ψάχνοντας διαπίστωσα, με έκπληξη ομολογώ, ότι εκτός από τα γνωστά έμμετρα θεατρικά ελληνικά έργα των Ραγκαβή, Βαλαωρίτη, Βερναρδάκη κλπ, έχουν γραφτεί με θέμα τη ζωή του πολλά ευρωπαϊκά μελοδράματα, τραγωδίες και όπερες, που παρουσιάστηκαν στις μεγαλύτερες μουσικές σκηνές του κόσμου, όπως το Ρόγιαλ Θήατερ του Λονδίνου, η Σκάλα του Μιλάνου, το θέατρο Φενίς της Βενετίας κ.ά. Θεώρησα ενδιαφέρον να παρουσιάσω τις παραστάσεις αυτές, που είναι μάλλον άγνωστες στο ευρύ ελληνικό κοινό.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τόμος 1ος

 

  1. Εισαγωγή

  2. Γεννημένος λήσταρχος

  3. Πασάς στα Γιάννενα

  4. Ένα κράτος πρότυπο

  5. Ο χαλασμός της Πρέβεζας

  6. Η υποταγή του Σουλίου

  7. Βίος και πολιτεία

  8. Σοβαρά και ευτράπελα

  9. Μια ζωή γεμάτη αίμα

  10. Λόρδος Βύρων και Αλή Πάσας

 

Τόμος 2ος

  1. Ευφροσύνη Βασιλείου

  2. Βασιλική Κονταξή

  3. Το ξεπούλημα της Πάργας

  4. Στο απόγειο της δύναμης

  5. Η αρχή του τέλους

  6. Το κύκνειο άσμα

  7. Οι κρυμμένοι θησαυροί

  8. Ένας διαχρονικός θρύλος

  9. Ευρετήριο ονομάτων – Βιβλιογραφία

 Ο συντάκτης 

Αθανάσιος Δάλλας